مؤلف: آيت الله جوادي آملي

آيا فطرت خطاپذير است؟*

درآمد

با توجه به اين كه فطرت از سنخ گرايش عيني است نه از سنخ مفهوم و آنچه كه در آن خطا راه پيدا مي‌‏كند، از نوع علوم حصولي و از سنخ مفهوم است نه گرايش عيني؛ زيرا ميل و گرايش، موجودي عيني است و چون موجودي خارجي است، خطا در آن راه پيدا نمي‏كند. و حال آن كه گاهي انسان دچار گرايش كاذب مي‏شود. و اين گرايش كاذب با خطاناپذيري فطرت سازگار نيست.

در جواب مي‏گوييم: گرايش‏هاي انسان مسبوق به گزارش‏هاي علمي او است، انسان به چيزي گرايش دارد كه آن را بفهمد، چه با علم حصولي و چه با علم حضوري. يعني انسان ابتدا آن چيز را ادراك مي‏كند و مي‏فهمد، سپس به آن گرايش پيدا مي‏كند، گرايش و محبت انسان به چيزي نظير جاذبه آهن‏ربا و آهن نيست كه مسبوق به علم نباشد، يا نظير كشش يك گياه به سمت موادغذايي مخصوص نيست كه مسبوق به علم نباشد.

اگر گرايش و محبت و ميل دروني انسان اين چنين مي‏بود، يعني مسبوق به علم نبود، مستقيماً با خارج ارتباط داشت و لذا چون محبت و گرايش هست، بايد محبوب و متعلق گرايش هم در خارج باشد و در حالي كه انسان يك موجودِ عالمِ مختار است و تمام گرايش‏هاي عملي او به امامت گزارش‏هاي علمي او شكل مي‏گيرد، نخست چيزي را مي‏فهمد سپس به آن عشق مي‏ورزد، نه اين كه نفهميده، به آن ارادت پيدا كند.

تمام كارهاي اجرايي انسان از ايمان و اخلاص و اراده و عزم و تولي و تبرّي و همه گرايش‏هاي عملي او، امّت بينش و گزارش علمي او است؛ اگر انسان بر طبق علم حصولي چيزي را فهميد، برابر آن فهم، تصميم مي‏گيرد و به آن مؤمن مي‏شود و نسبت به آن تولي و تبري، حب و بغض و قيام و قعود دارد.

بنابراين، همه گرايش‏هاي انسان به امامت گزارش‏ها و بينش‏هاي شهودي او راه‏اندازي مي‏شود. يعني در واقع گرايش‏هاي عملي امت‏گونه عمل مي‏كنند، نه اين كه امام باشند؛ رهبري همه كارهاي انسان بر عهده انديشه‏هاي اوست. يعني همه كارهاي انساني انسان مسبوق به علم حصولي و ادراك مفهوم يا علم حضوري و شهود وجود است.

شهود كاذب و صادق

شهود بر دو قسم است:

شهود كاذب: گاهي انسان با مثال متصل خود و يا هواي نفس و تمثلات شيطاني رابطه دارد. چنان چه چيزي را در رؤياي كاذب مي‏بيند، همان حال در بيداري براي او پيدا مي‏شود و چيزي را مي‏بيند و بعد از ديدن به آن مهر مي‏ورزد و ميل پيدا مي‏كند. اين گونه از گرايش‏هاي انسان به امامتِ شهودِ كاذب او راه‏اندازي مي‏شود و چون شهود كاذب است، محبت هم كاذب خواهد بود.

به بيان ديگر: در اين صورت چون مشهود انسان خاطرات نفساني و يا اِلقائات شيطاني متمثّل شده در درون اوست، گرايش او نيز، گرايش حق و صدق نخواهد بود؛ چون اين علم حضوري با شهود منسوجات وهم و خيال حاصل شده و با واقع ارتباط ندارد.

شهود صادق: گاهي انسان در آن حالت با حقايق عيني، مانند مثال ‏منفصل رابطه برقرار مي‏كند و آن را مي‏يابد؛ يعني در اين حال در درون اين انسان تمثّلات ملكي يا رحماني متمثّل مي‏شود. اين شهود به دليل اين كه متعلق آن، القائات مَلَكي يا رحماني است، صادق است و گرايش‏هاي برخاسته از اين شهود نيز، صادق خواهد بود و از همين طريق است كه انسان به محبت صادق نايل مي‏شود.

اقسام مشهودات انسان

با توجه به اين‏كه مشهود انسان مختلف و چهار قسم است: نفساني، شيطاني، مَلَكي و رحماني، بين عرفا در كشف و شهود نيز اختلاف است لذا احتياج به ميزاني داريم كه با آن، مشهودات صادق و كاذب را از هم تميز دهيم. چنان كه در علم حصولي نيز به ميزاني نيازمنديم كه خطا از صواب بازشناخته شود و لذا تمام علوم حصولي بايد يا بيّن و بديهي بوده يا مبيّن بوده و به بديهي ختم شوند، در كشف و شهود نيز به ميزاني احتياج داريم تا بين صادق و كاذب آن تفكيك كند، زيرا كشف و شهود نظري بايد به كشف و شهود بديهي ختم شود، آن ميزان، همان كشف و شهودِ معصوم(عليه‏السلام) است.

بزرگان جهان معرفت و شهود مي‏گويند: كشفي اطمينان‏آور است كه به كشف معصوم منتهي شود؛ ميزانْ كشف معصوم است، چون معصوم با متن واقع ارتباط دارد و كشف او مَلَكي و يا رحماني است. كشف انسان‏هاي ديگر ممكن است، از سنخ "وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ"1 يا از سنخ "وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلا وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ"2 باشد. يعني شايسته هيچ انساني نيست كه خدا با او سخن گويد جز از راه وحي يا از پشت حجاب، يا رسولي مي‏فرستد و به فرمان او آنچه را بخواهد وحي مي‏كند، زيرا او بلندمقام و حكيم است.

بنابراين، چون القائات دو سنخ است و در كشف عرفا نيز اختلاف است، و در هر مورد اختلاف تبايني يكي حق است و ديگري باطل، چنان حضرت علي(عليه‏السلام) فرمود: "ما اخْتلفتْ دعوتان إلاّ كانتْ إحداهما ضلالةً"3 بايد با كشف و شهود معصوم بازشناخته شوند. پس ميزان در كشف عرفا، كشف معصوم است.

وزان كشف و شهود معصوم براي تبيين كشف عرفا، وزان بديهيات و اوليات و فطريات براي علوم نظري است. اين كه مي‏گويند: در علم حضوري، عارف با واقع ارتباط دارد و در نتيجه دچار اشتباه و خطا نمي‏شود و وقتي گزارش مي‏دهد از آنچه كه ديده گزارش مي‏دهد، اين سخن از آن جهت صحيح است كه عارفْ واقع را ديده باشد نه اين كه دروغ ديده باشد؛ ليكن آن واقعي كه ديده از كدام سنخ است، محل گفتگو است كه آيا آن واقع شيطاني است يا مَلَكي و يا رحماني؟ لذا احتياج به ميزان دارد. پس اين كه انسان آهنگي شنيده صحيح است، ولي آيا اين آهنگِ شيطان است يا فرشته، تمثّل خود اوست كه تقويت شده، يا القائات شيطان است، يا فرشته و خداي رحمان بر او القا كرده است؟ احتياج به مميزّ دارد تا آنها را تميز داده و بين آنها تفكيك كند.

بنابراين، دو مطلب نياز به بررسي دارد: يكي اين كه تمام گرايش‏هاي عملي انسان حتماً مسبوق به گزارشهاي علمي است، انسان تا چيزي را نفهمد به آن گرايش پيدا نمي‏كند و تا چيزي را مشاهده نكند به آن دل‏نمي‏سپرد. و چون نخست چيزي را مي‏فهمد سپس به آن ميل و احساس و گرايش پيدا مي‏كند، پس تمام گرايش‏هاي انسان به امامت و رهبري علم او شكل مي‏گيرد لذا همه تعلق‏هاي عملي، امّت اين امام هستند.

دوم اين كه علم يا حصولي است و يا حضوري و همان طور كه علوم حصولي يا بيّن است و يا مبيّن، علوم حضوري نيز يا بيّن است و يا مبيّن. مبيّن شدن علوم حصولي به آن است كه به بديهي و اوّلي ختم شود و در علوم حضوري نيز بايد به كشف معصوم منتهي گردد.

. آيت الله جوادي آملي، تفسير موضوعي ، فطرت در قرآن، ص 38-42.

1. انعام/ 121.

2. شوري/ 51.

3. نهج البلاغه/ حكمت 183.