مؤلف: ابوالفضل خراساني

مؤلف: ابوالفضل خراساني

مؤلف: ابوالفضل خراساني

اشاره قوانين اسلام بر مبناي فطرت آدمي بناشده و آنچه از حلال و حرام و امر و نهي مي‌بينيم مصلحت انسان در آنها لحاظ شده است. خداوند متعال در قرآن كريم مي‌فرمايد: "چيزهاي طيب و پاكيزه را براي شما حلال و چيزهاي پليد و خبائث را براي شما حرام كرديم."1 امام باقر (ع) نيز مي‌فرمايد: "خداوندي كه انسان را خلق كرده مي‌داند كه چه چيزي براي او مفيد و چه چيزي مضر است در نتيجه چيز مفيد را حلال و چيز مضر را حرام كرده است."2 يكي از واجبات دين اسلام كه از اهميت ويژه‌اي برخوردار است و در قرآن و احاديث سفارشات زيادي به آن شده است مسئله روزه مي‌باشد. روزه به ظاهر تكليفي شاق است از اين‌رو خداوند حكم آن را با تعبيرهاي مختلف و از جمله با ذكر پيشينه و فايده آن آورده است. روزه بر امت‌هاي گذشته نيز واجب بوده است، "يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ".3 دربارة تاريخ كهن روزه در برخي كتاب‌هاي تفسير از حضرت علي (ع) نقل شده كه روزه از عهد آدم تا كنون بوده است.4 هدف روزه تقواست و به يقين سبب نيل به تقواست. روزه آثار و بركات فراواني دارد كه علم و آگاهي به آنها در پرتو ايمان به وحي و استماع آيات آن و تحليل عميق علمي براي جامعه بشري ممكن است؛ زيرا حكمت برخي از احكام با تكامل علمي جامعة بشري روشن مي‌شود.

فلسفه روزه

خداوند حكيم است، يعني كارش بر اساس حكمت و از اتقان و استواري برخوردار است و كار قبيح و بيهوده انجام نمي‌دهد. بر اين اساس در وراي هر امر و نهي الهي، حكمتي نهفته است كه دربرخي موارد با عنوان "فلسفه احكام" از آن ياد مي‌شود. بخشي از فلسفه احكام را مي‌توان از طريق عقل و يا علوم تجربي شناسايي كرد ولي بخش زيادي از آن را بايد از طريق نقل معتبر و آيات و روايات كشف نمود و اگر در آيات و روايات مطلبي نيامده باشد عقل و علم بشر راهي براي فهم آنها ندارد. روزه نيز يكي از اوامر الهي است كه به طور حتم و يقين از حكمت و فلسفه خاص خود برخوردار است و در روايات نيز اشاراتي در اين باره شده است كه برخي رابيان مي‌كنيم.

امام صادق (ع) وقتي هشام بن حكم از علّت روزه پرسيد فرمود: "خداوند روزه را واجب كرد تا فقير و غني مساوي باشند و اغنياء نيز طعم گرسنگي را بچشند و به نيازمندان رحم كنند.5 امام رضا (ع) نيز مشابه همين مطلب را فرمود و اضافه كرد كه روزه شهوات را مي‌شكند.6

يكي از حكمت‌هاي روزه كه قرآن هدف از آن را تقوا بيان مي‌كند، رساندن انسان به كمال معنوي است كه نتيجة تقواست.

علم به آثار و بركات روزه

خداوند در پايان آية شريفه مي‌فرمايد: اگر بخواهيد بدانيد پي مي‌بريد كه روزه چه آثار و بركاتي دارد: "إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ"7 انبياي الهي تعاليمي آورده‌اند كه بشر با پيشرفت علوم و صنايع هم از نيل و ادراك آن عاجز است. اين معارف تنها از راه وحي به دست مي‌آيد، چنان‌كه خداوند خطاب به پيامبر گرامي اسلام(ص) كه در رأس همة انبياست مي‌فرمايد: "عَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ".8

يكي از نوآوري‌هاي انبيا(ع) كه با محاسبات علمي نمي‌توان به آن رسيد مسئلة روزه است. علم تجربي و احساسي كجا پي‌مي‌برد كه يكي از راه‌هاي كاهش آمار جرايم، امساك از خوردن و آشاميدن و كنترل غرايز همراه با خلوص و قصد تقرّب است؟ قرآن كريم علم جامعة بشري به اين معارف را در پرتو ايمان به وحي و استماع آيات و تحليل عميق علمي آن ممكن مي‌داند.9

كمال انسان راز تشريع روزه

بزرگ‌ترين مانع پيشرفت معنوي بشر اشتغال به خوردن و آشاميدن و لذايذ بدني است و بهترين عامل رشد روحي وي نزاهت و پرهيز از اين امور است. روزه انسان را از اشتغال به مسائل مادي باز مي‌دارد و فراغت بيشتري براي او فراهم مي‌كند تا به راز آفرينش خود بينديشد و زاد راهش را فراهم آورد. كم خوري و رعايت اعتدال از بهترين راه‌هاي طيّ مسير كمال است، چنان‌كه پرخوري از بزرگ‌ترين موانع كمال به شمار مي‌آيد.

ممكن نيست انسان به صرف درس خواندن و پرداختن به يك سلسله الفاظ و نقوش مكتوب و امواج ملفوظ به نورانيت علم كه امري ماوراي طبيعي و مجرد است راه يابد؛ زيرا محال است امري مادي موجب پيدايش امري مجرد شود. معلم حقيقي نه كتاب‌نويس است و نه گوينده. كتاب و استاد و درس همگي ابزار و مقدمات خوبي براي تحقق يافتن علمند. عمده سالك بودن، كم‌خوري و دوري از پرخوري و بدخوري است كه انسان را به مشاهدة ملكوتِ عالم مي‌رساند.10 بر همين اساس برخي از بزرگان فرموده‌اند: در فضيلت روزه همين بس كه انسان روزه‌دار شبيه فرشتگان شود و غذاي او چون فرشتگان جز تسبيح و تحميد حضرت حق‌تعالي چيز ديگري نيست.11

روزه ابعاد مختلف روحي، تربيتي، اجتماعي و جسمي فراواني دارد كه در اين نوشتار امكان بررسي آنها نيست و بيشتر بعد جسمي آن مورد نظرماست. در احاديث اسلامي اشارات زيادي به نقش روزه در سلامتي و درمان آلام جسمي شده است. پيامبر اعظم (ص) در اين باره فرمود: "صوموا تصحوا"؛12 يعني روزه را عامل سلامتي مي‌دانستند. علم پزشكي و تغذيه نيز با تأييد اين مسئله، تأثير روزه در تأمين سلامتي انسان را از زواياي مختلف مورد بحث و بررسي و كنكاش قرار داده است.

روزه و كنترل شهوات

رسول اكرم(ص) در ارتباط با مهار شهوت مي‌فرمايد: "كسي كه تمكّن مادي دارد ازدواج كند وگرنه با روزه گرفتن طغيان برخي از غرايز را مهار نمايد."13

امام هشتم(ع) نيز فرمود: روزه گرفتن عامل شكسته شدن شهوت است و روزه انواع شهوات (لعب، لهو، زينت، تفاخر و تكاثر) را تعديل مي‌كند.14

لازم به ذكر است كه پرخوري و بدخوري از مهمترين عوامل غليان شهوت جنسي به شمار مي‌آيند و بهترين راه جلوگيري از تحريك قوة شهوت و مبارزة با انحرافات جنسي، روزه است.

اثرات بهداشتي و درماني روزه

روزه ابعاد گوناگوني دارد و از نظر مادي و معنوي آثار فراواني در وجود انسان مي‌گذارد. علاوه بر آثار معنوي و اخلاقي كه در انسان دارد و جزء مهمترين فلسفه تربيتي آن محسوب مي‌شود آثار جسمي و بهداشتي زيادي نيز به همراه دارد.

روزه علاوه بر تلطيف روح و تقويت اراده و تعديل غرائز آثار جسمي زيادي نيز دارد كه نمي‌توان نقش روزه را در تأمين سلامتي و راز طول عمر و... ناديده گرفت.

در طب قديم و جديد اثر معجزه آساي امساك در درمان انواع بيماري‌ها يك امر قطعي و مسلم است در كتاب‌هاي طبي و توصيه‌‌هاي پزشكان اين مسئله اهميت خاصي دارد زيرا عامل بسياري از بيماري‌‌ها پرخوري و زياده روي در خوردن غذا‌هاي مختلف است. پرخوري باعث مي‌شود كه مواد اضافي جذب بدن نشود و به صورت چربي‌‌هاي مزاحم در نقاط مختلف بدن يا چربي و قند اضافي در خون باقي بماند. اين مواد اضافي در لابلاي عضلات بدن در واقع لجنزار‌هاي متعفتي براي پرورش انواع ميكروب‌ها است و در اين حال بهترين راه براي مبارزه با اين بيماري‌ها نابود كردن آن از طريق امساك و روزه مي‌باشد. روزه زباله‌ها و مواد اضافي و جذب نشده بدن را مي‌سوزاند و در واقع بدن را خانه تكاني مي‌كند.

به علاوه يك نوع استراحت قابل ملاحظه براي دستگاه‌هاي گوارشي و عامل مؤثري براي سرويس كردن آنهاست و با توجه به اينكه اين دستگاه از حساس‌ترين دستگاه‌هاي بدن است و در تمام سال به طور دائم مشغول كار است اين استراحت براي آنها بسيار لازم و مفيد است.

بديهي است شخص روزه دار طبق دستور اسلام به هنگام افطار و سحر نبايد در غذا افراط و زياده روي كند تا از اين اثر بهداشتي نتيجه مفيد و مؤثر بگيرد و در غير اين صورت ممكن است نتيجه برعكس شود.15

هرچند روزه در سلامت جسم و صحت روح سهيم است ليكن روزه سهم اعدادي و نصيب امدادي در سلامتي روزه‌گير دارد و سهم ايجادي و اعطايي از آن مبدأ فاعلي يعني خداوند است.16

روزه از نگاه دانشمندان

كم اهميت‌ترين جنبه (روزه) همانا جهت مادي يا صحي آن است كه مورد بحث ما قرار مي‌گيرد. قدر مسلم آن است كه روزه در حالات زيادي مفيد است و در پاره‌اي حالات، علاج منحصر مي‌باشد. در مواقع ديگر مي‌بينيم كه اگر طريق منحصر هم نباشد بهترين راه علاج است. به همين منظور اطباء و متخصصين تغذيه نيز از اين امر غفلت نكرده و به تحقيق و پژوهش در باب روزه پرداخته‌اند. در اين راستا به نظرات برخي از آنان اشاره مي‌كنيم.

الكسي سوفورين دانشمند روسي مي‌نويسد: درمان از طريق روزه فائده ويژه‌اي براي درمان كم خوني، ضعف روده‌ها، التهاب بسيط و مزمن، دمل‌هاي خارجي و داخلي، سل، اسكليروز، روماتيسم، نقرس، استقساء، نوراستني، عرق السناء، خراز (ريختگي پوست)، بيماري‌هاي چشم، مرض قند، بيماري‌هاي جلدي، بيماري‌هاي كليه، كبد و بيماري‌هاي ديگردارد. معالجه از طريق امساك اختصاص به بيماري‌هاي فوق ندارد بلكه بيماري‌هايي كه مربوط به اصول جسم انسان است و با سلول‌هاي جسم آميخته شده همانند سرطان سفليس، سل و طاعون را نيز شفا مي‌بخشد.17

دكتر عبدالعزيز در كتاب طب و بهداشت اسلام مي‌نويسد: روزه براي معالجه در موارد زير استفاده مي‌شود: 1. در موارد اضطرابات مزمن امعاء و هنگامي كه مقرون با تخمير مواد زلاليه و مواد نشاسته‌اي باشد. 2. هنگام زياد شدن وزن كه ناشي از كثرت خوراك و كمي حركت باشد. در اين مورد روزه با رعايت اعتدال در غذا وقت افطار و اكتفا به آب هنگام سحر از هر قسم معالجه مفيدتر است. 3. زيادي فشار خون، اين مرض در اثر عياشي و انفعالات نفساني رو به ازدياد مي‌رود در چنين هنگامي روزه نقش درماني خود را ايفا مي‌كند مخصوصاً اگر وزن شخص بيشتر از وزن طبيعي امثالش باشد. 4. مرض قند، آن نيز مانند فشار خون رو به انتشار مي‌رود. در اوايل بروز و قبل از ظهورش غالباً توأم با سنگيني بدن است در اين صورت باز روزه علاج نافعي مي‌باشد. زيرا مرض قند با تقليل در چاقي تخفيف مي‌يابد. در مواقعي كه مرض قند به طور خفيفي وجود داشته باشد پنج ساعت پس از خوردن غذا، قند در خون به كمتر از ميزان طبيعي پائين مي‌آيد و پس از ده ساعت به كمترين حد طبيعي مي‌رسد. حتي پس از پيدايش آمپول انسولين (مخصوصاً وقتي كه وزن مريض از حد طبيعي تجاوز كند) مهمترين طريق معالجه، روزه است. 5. در مورد التهاب حاد و مزمن كليه كه مقرون با ترشح و تورم است. 6. در مورد امراض قلب كه توأم با تورم باشد. 7. التهاب مزمن مفاصل به ويژه وقتي كه توأم با امراض چاقي باشد. به طوري كه غالب زن‌ها پس از چهل سالگي به آن مبتلا مي‌شوند. در اين باره مكرر ديده شده است كه در ماه رمضان عوارض اين مرض به درجات خفيف‌تر از مواقعي است كه برق و خون گرفتن و تمام وسائل طب جديد به كار برده مي‌شود.

ممكن است بگويند در مورد امراض سابق الذكر كه روزه علاج قاطع شناخته مي‌شود محتاج به دستور پزشك است و روزه اسلامي وظيفه افراد سالم و تندرست است. مي‌گوييم اين بيان صحيح است ولي فايده روزه براي افراد سالم همانا جلوگيري از امراض است خصوصاً برخي از امراضي كه در بالا ذكر شد.

نكته ديگر اين است كه تمام اين امراض در انسان تدريجاً بروز مي‌نمايد به طوري كه در آغاز پيدايش تشخيص صحيح آن ممكن نيست؛ به اين معنا كه نه شخص مريض و نه پزشك هيچكدام نمي‌توانند در اول بروز مرض، آن را بشناسند زيرا طب هنوز آنقدر پيشرفت ننموده است كه همه موجبات و علل امراض را بشناسد ولي چيزي كه از نظر طبي براي جلوگيري از اين امراض قطعاً بايد اجرا شود روزه گرفتن است. بلكه قبل از ظهور عوارض هرگونه مرضي بديهي است شرط عقل همانا رعايت بهداشت است. طبق آمار قطعي معين شده است كه هرگاه در بدن چربي زياد و چاقي پديد آيد براي قبول مرض قند و زيادي فشار خون و التهاب مزمن مفاصل و غير مستعد و از طرف ديگر به هر نسبت كه از وزن بدن كاسته شود به همان نسبت استعداد پذيرفتن اين امراض نيز كمتر خواهد شد.18

روزه عمل جراحي بدون چاقو

دكتر فريتس بكر مي‌گويد: مطمئن‌ترين، بي‌ضررترين و بي‌خطرترين روش درماني، روزه درماني است و هيچ روشي را نمي‌توان با آن مقايسه نمود، به نظر من و دكتر شلتون روزه درماني بهترين روش براي درمان بيماري‌هاي معده، روده و سلسله اعصاب است. به وسيله روزه درماني مي‌توان از شر زائدات جمع شده در بدن راحت شد و به كل ارگانيسم بدن اين امكان را داد كه اعمال حياتي خود را دوباره مرتب و منظم نمايد. روزه يك عمل جراحي بدون چاقو است هم چنان كه دكتر سيمرمن آن را تشريح كرده است و در مقام پيشگيري از بيماري‌ها، نتايج آن غير قابل تصور مي‌باشد و به نظر من با ارزش‌ترين روش براي جوان شدن و ترميم بدن است و در مقايسه با روش درماني‌اي كه پيوند سلول‌هاي تازه روي شخص نيازمند اجرا مي‌گردد قابل مقايسه نيست.

دكتر فريتس بكر مي‌گويد: روزه گرفتن نه گرسنگي كشيدن است نه يك روش درمان‌گر، بلكه يك نوع استراحتي است كه به بدن اين امكان را مي‌دهد كه خود را براي ترميم و نظافت دروني و بيرون ريختن مواد مزاحم بسيج نمايد و دوباره خود را پاكسازي و بازسازي كند راز و رمز تأثير معجزه آساي اين امر درون ارگانيسم زنده بدن ما نهفته است... در درون هر شخص يك نيروي درمان كننده خدادادي وجود دارد.19

پيشينه روزه درماني

فرهنگ روزه گرفتن به قرن‌ها پيش مربوط مي‌شود. در هومر نيز روزه يكي از روش‌‌هايي بوده است كه در زمان‌‌هاي قديم مصريان به عنوان درمان بيمار از آن استفاده مي‌كردند. يوناني‌ها و تمام اهالي مديترانه از روزه براي براي درمان بيماري‌هاي خود مدد مي‌گرفتند در ايتاليا در زمان ناپوليتان‌ها پزشكان به مدت 150سال روزه را براي بيماران خود تجويز مي‌نمودند كه مدت آن به چهل روز مي‌رسيد من (دكتر شلتون) مدت چند دهه است كه فقط با روزه مشغولم و بيماران خود را فقط با روزه درمان مي‌كنم مدت روزه گرفتن بيمار از چند روز تا سه ماه نيز طول كشيده است بيماران هم براي كم كردن وزن خود و هم براي برقراري مجدد تندرستي روزه مي‌گيرند.

مخالفين روزه

بعضي از اطباء مخالفت‌هايي با روزه نمودند كه هيچ پايه علمي ندارد. جمله معروفي وجود دارد كه مي‌گويد بهترين دليل امكان چيزي وقوع آن چيز مي‌باشد؛ ما كه مي‌گوييم روزه موجب سلامتي است دليلمان نمونه‌هاي فراواني است كه اولاً: با روزه درماني، سلامتي از دست رفته خود را بازيافته‌اند. ثانياً: بسياري از افراد ده‌ها سال روزه گرفته‌اند و از بسياري از افرادي كه روزه نگرفته‌اند سالم‌ترند.

دكتر شلتون يكي از پزشكان آمريكايي كه خود در آمريكا مؤسسه روزه درماني دارد و بسيار موفق بوده مي‌گويد: بيشتر كتاب‌هايي كه عليه روزه نوشته شده توسط كساني است كه در تمام عمر خود حتي يك وعده غذايي خود را كنار نگذاشته اند. روزه گرفتن نقش موثري در تندرستي و حفظ آن ايفا مي‌كند.20

نمونه‌هايي از روزه درماني

1. در سال 1961 ولاديمير بهشكنتسو فيزيكدان جوان مسكويي در تعقيب فلجي كه عارضش شده بود 45 روز روزه گرفت و بهبود يافت و جريان توسط يكي از جرايد مسكو منتشر و در مطبوعات جهان منعكس گرديد.

2. پرفسور"الكسي سورين" دانشمند يوگسلاوي كتاب معروفي در فوائد بهداشتي و طبي روزه دارد، ايشان توانسته است موهاي سفيد خود را با روزه سياه كند.21

اين دو نمونه كه آورديم قطره‌اي از دريا بود. علاقمندان براي اطلاع بيشتر به كتاب "روزه مي‌تواند زندگي ات را نجات دهد" مراجعه كنند.

آيا مي‌توان به وسيله روزه سالم شد؟

اگر منظور از سالم شدن اين باشد كه شخص هيچ گونه فكر و نگراني درباره اوضاع تندرستي خود در آينده نداشته باشد و مرتب وقت و بي‌وقت هر چه را كه دلش مي‌خواهد بخورد و هر عادت مضر را دوباره انجام دهد اين چنين معجزه‌اي در طبيعت وجود ندارد. دقيقاً مثل اين است كه انتظار داشته باشيم شخصي كه لاغر شده همه چيز بخورد و مجدداً چاق نشود.

تا وقتي كه علت بيماري از بين نرود سلامتي به وجود نخواهد آمد براي حفظ سلامتي تمامي عواملي كه باعث بيماري شده‌اند بايد شناسايي و از ميان برداشته شوند و از زندگي روز مره حذف گردند. علت‌هاي يك بيماري عادات بيمار كننده‌اي است كه وقتي شخص دوباره به سراغ آنها رفت مجدداً بيمارش مي‌كند وقتي يك بيمار روزه گرفت و سالم شد اگر دوباره به سراغ عادات مضر خود برود معلوم است كه دوباره بيمار مي‌شود هيچ كس در اثر روزه گرفتن سلامتي تضمين شده‌اي را پيدا نخواهد كرد. براي سلامتي نظم و انضباط و خود كنترل نمودن و بر خود مسلط شدن لازم است. اگر كسي حد خود را شناخت و به همان اندازه غذا خورد و از آن حد عدول ننمود سالم مي‌ماند اگر كسي دوباره سراغ الكل و سيگار رفت و دير خوابيد و در اتاق‌هاي بدون هوا زندگي كرد و از نوشابه‌هايي كه با مواد سمي شيميايي آغشته شده‌اند استفاده نمود و بيشتر از حد كار كرد و عادات مضر خود را از سر گرفت نبايد انتظار داشته باشد كه بيمار نشود آيا روزه موجب زخم معده مي‌شود؟

اولاً: آمار نشان مي‌دهد ملت‌هايي كه روزه نمي‌گيرند بيشتر از ملت‌هايي كه روزه مي‌گيرند مبتلا به زخم معده هستند اگر وضعيت بر عكس بود شايد قبول مي‌كرديم كه روزه موجب زخم معده مي‌شود. ثانياً: در كنگره جهاني امراض معدوي كه در سپتامبر 1966 در توكيو تشكيل شد علل و عوامل ايجاد كننده اين بيماري مورد بررسي قرار گرفت و نمايندگان شركت كننده هر يك علل و موجبات را كه از حاصل بررسي‌هاي محافل پزشكي و بهداشتي كشور خود نتيجه گرفته شده است در اختيار كنگره قرار داد در اين گزارش‌ها بيش از همه دخانيات، خوردن مقدار زيادي غذاي گرم، آشاميدن بيش از اندازه آب، عادات مداوم به محرك عصبي از قبيل قهوه و ادويه، افراط در صرف اغذيه شور و ترش و استعمال مشروبات الكلي از جمله عوامل موثر در موجبات بيماري زخم معده به شمار آمده است. بنابراين نمي‌توان روزه را مهمترين عامل زخم معده يا اثناعشر و يا هر بيماري ديگر دانست. لازم به ذكر است اگر كسي مريض باشد يا به تشخيص خود يا پزشك متخصص احتمال قوي بدهد كه روزه سبب بيماري با تشديد آن مي‌شود يا باعث افزايش دوران درمان شود در اين صورت طبق قوانين و موازين شرعي و فقهي بايد از روزه گرفتن خودداري نمايد و مجوز شرعي براي خوردن روزه دارد كه اين مسأله از موضوع اين نوشتار خارج است.

پي‌نوشت‌ها:

1 . اعراف/ 157.

2 . كليني، الكافي، ج6، ص242، ح1، باب علل التحريم از كتاب الاطعمه.

3. بقره/ 183.

4. الكشاف، ج 1، ص 225.

5. من لا يحضره الفقيه، ج 2، ص 73، ح 1766، باب علة فرض الصيام.

6. عيون اخبار الرضا (عليه السلام)، ج 2، ص 116، باب 34، ح1.

7 . بقره/ 184.

8. نساء/ 113.

9. جوادي آملي، تسنيم، ج 9، ص 288.

10. تسنيم، ج 1، ص 296.

11. جواهر الكلام، ج 16، ص 181؛ العروة الوثقي، ج 2، ص 69، فصل 15.

12 سيوطي، الدر المنثور، ج1، ص440.

13. همان، ص 439.

14. نقل از تسنيم، ج 1، ص 298.

15 . روزه روش نوین برای درمان بیماریها، ص 65.

16 تسنیم، ج9، ص308.

17 . تفسیر نمونه، ج 1، ص632.

18 . اسلام و طب جدید، ص 44.

19 . دکتر طب فریتس بکر در پیشگفتار کتاب روزه می تواند زندگی‌ات را نجات دهد، ص 19.

20 . همان، ص 47.

21 . اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، ج3، ص، 104.