سخنران: دكتر حسين خنيفر

اشاره:‌ در چهار شماره قبل، مديريت صحيح زمان، تعريف كارآفريني، كارآفريني در نظام ارزشي و مراحل اجتماعي مديريت كه توسط استاد ارجمند جناب آقاي دكتر خنيفر ارائه گرديده است از نظر خوانندگان محترم گذشت. اينك قسمت پاياني آن كه ديدگاه امامان دين درباره كار و كارآفريني است را پي مي‌گيريم. معارف

ديدگاه امامان دين (ع) درباره كارآفريني

ديدگاه امام علي(عليه السلام)

علي (عليه السلام) زمان را به سه بخش تقسيم مي‌كند:

1. زماني براي عبادت و خداگرايي؛ 2. بخشي به كار و فعاليت؛ 3. قسمتي به استراحت، آسايش، التذاذ مشروع.

ديدگاه امام حسن مجتبي (عليه السلام)

امام حسن مجتبي (عليه السلام) گمنام ترين كارآفرين بخشندة تاريخ تشيع است. در طول عمر خود دو بار تمام اموال و دارايي‌اش را در راه خدا خرج كرد؛ 3 بار نيز ثروت خود را دو قسمت كرده نصف آن را بخشيد؛ در تاريخ الخميس: ايشان را فعال اقتصادي و بخشنده بي نظير مي‌خواند؛ در احيا و تعمير نخلستانهاي پدر سعي وافر داشت؛ در تجارت نيز صاحب سبك بود.

ديدگاه امام حسين (عليه السلام)

يك نكته دربارة كربلا اين است كه دائماً مي‌گوييم خيمه‌ها را غارت كردند؛ هرگز از خودمان پرسيديم كه چرا؟ به خاطر اموالي بوده كه امام حسين (ع) داشت. اولين كار ايشان، وقف كليه دارايي خود حتي خانه‌اش پيش از آنكه تحويل بگيرد بود. ايشان تا قبل از قضيه كربلا در مزارع و تجارت فعال بود و از صفر آغاز نمود و به كار مي‌گرفت؛ احياء و زنده كردن چشمه‌هاي آب و دستور به نگهداري؛ خانه سازي و بخشيدن آنها به مردم در طول عمر؛ احياي زمين‌هاي موات كه جزء انفال است؛ آباد كردن ذوالمروه در وادي القري و... شاهد مثال ما هم اموال ايشان در كربلاست. حتي در طول مسير و در خود كربلا به محض اينكه به آنجا رسيدند بني اسد را احضار كرد سيصد و شصت هزار درهم داد و زمين كربلا را خريد. يعني ايشان در خانه خودش شهيد شد. فرمود: زائران مرا سه روز اكرام كنيد.

ايشان ارث پدري نداشت. امام علي (عليه السلام) براي كسي ارث نگذاشت؛ همه چيز را به فقراي جامعه مي‌بخشيد.

ديدگاه امام سجاد (عليه السلام)

ايشان به اندازة عبادت، كار هم مي‌كرد. پس از واقعة كربلا تا آخر عمر، هزينة صد خانوار را تأمين مي‌كرد؛ اداي دين بدهكاران (مثل پانزده هزار دينار كه به محمدبن اسامه داد)؛ توزيع شبانه غذا و اموال خويش؛ تفكر تجاري فوق العاده داشت؛1 ناشناس ترين كارآفرين معصوم2؛ انفاق دائمي و احياي باغ‌ها.

ديدگاه امام محمد باقر (عليه السلام)

ايشان به كار در كنار دانش و تربيت شاگردان اهميت مي‌داد. برخي از اقدامات ايشان: احياي اراضي و كار شخصي روي زمين‌هاي كشاورزي؛ اولين توزيع كنندة پوشاك بين فقرا از دسترنج خويش؛ ابونعيم نخعي مي‌گويد: امام از كار و احسان خسته نمي‌شد؛ كار را مايه خير و فقرزدايي مي‌دانست.

ديدگاه امام صادق (عليه السلام)

ما فكر مي‌كنيم امام صادق (عليه السلام) فقط به درس و علم مي‌پرداخت. بله ايشان شش هزار شاگرد داشت، شيمي درس مي‌داد، مناظره علمي مي‌كرد، در طب هم سرآمد طبيبان بود، اما به كار هم اهميت مي‌داد.

ايشان به 3 چيز اهميت مي‌داد: كار، بخشش و دانش و مناظره.

ايشان در بحث اشتغال هم به سه چيز اهميت مي‌داد: زمين، باغ و مزرعه. خود نيز در مزارع كار مي‌كرد و انفاق مي‌نمود؛ خثعمي مي‌نويسد: بسياري از كمكهاي امام، ناشناس گونه بود؛ اولين بانك بدون ربا را ايجاد كرد كه اموالي را به صورت گردشي در اختيار اصحاب قرار مي‌داد؛ افطس مي‌گويد: امام به دشمنان هم كمك مالي مي‌كرد؛ مي‌فرمود: كشاورزان گنج دارانِ مردمند.

ديدگاه امام موسي كاظم (عليه السلام)

ايشان به سخت كوشي و كار مداوم، مزرعه داري، خويشتنداري، بخشش و مردم داري شناخته مي‌شد.

نيازمندان، گرفتاران و درماندگان هميشه به خانه اين كارآفرين معصوم هدايت مي‌شدند؛ بغدادي مي‌نويسد: او سخي و كريم بود و كيسه‌هاي بخشش او ضرب المثل بود؛ ابن مغيث قرظي مي‌نويسد: مزارع آسيب ديده توسط امام بيمه مي‌شد؛ اولين بانك اطلاعات فقرا پس از امام علي (عليه السلام) توسط ايشان توسعه يافت؛ بدخواهان و عيب جويان را با كار و بذل و بخشش شرمنده مي‌كرد.

ديدگاه امام رضا (عليه السلام)

امام رضا (عليه السلام) تنها امامي كه هميشه در خانه‌اش به روي ايراني‌ها باز است يك كارآفرين بود. ايشان يك دانش پژوه، يك پزشك و يك كشاورز به تمام معنا بود. در كسب درآمد، مهارت اقتصادي داشت و روز عرفه تمام اموالش را مي‌بخشيد؛ هميشه در قالب هديه و بذل و...، به فكر چارة درماندگان بود؛ اموال خود را مي‌بخشيد و به تجارت و كار در مزارع ترغيب مي‌كرد؛ به جوانان جهت آغاز كار مساعدت مي‌كرد.3

ديدگاه امام محمد تقي (عليه السلام)

ايشان در مدينه علاوه بر ارشاد مسلمين، كار و بخشش را ترويج مي‌كرد، به باغباني اهميت مي‌داد و آن را وسيله رفع فقر مي‌دانست؛ در تجارت سرمايه گذاري مي‌كرد و همه درآمد آن را مي‌بخشيد؛ علت صفت جواد ايشان نيز اين بود كه دارا و توانمند بود. شهيد مطهري درباره صفت جود مي‌نويسد: جود خيلي فراتر از عدل است؛ چون فرد جواد، از حق خود نيز مي‌گذرد و مي‌بخشد.

ديدگاه امام علي النقي (عليه السلام)

ايشان پس از شهادت پدر بزرگوارش اموال به ارث رسيده از ايشان را تقسيم مي‌كرد. در سامرا تحت نظر و كنترل شديد بود اما راه پدر را ادامه داد؛ وكلا و نمايندگان اقتصادي مثل ابن راشد، هماني و عاصمي داشت؛ دستور به كار و پاك كردن مال از شائبه‌ها مي‌داد؛ بخشش بسيار داشت در رفع مشكلات مردم كوشش مي‌كرد و در انتخاب افراد بر سر كارها دقت زيادي داشت.

ديدگاه امام حسن عسكري (عليه السلام)

ايشان كار و فعاليت را بسيار مهم مي‌دانست و بسيار بخشنده و معدن وقار بود.4 در زمانهايي كه زنداني و يا تحت نظر نبود، همواره در حال تلاش و فعاليت بود؛ در كارها و امور دنيا و آخرت، نگين نقش انگشترش ان الله شهيد بود؛ در كشف الغمه، ويژگيهاي سخت‌كوشي، روزه مداوم و بخشش براي ايشان ذكر شده است؛ برخي از اصحاب ايشان تجار معروفي مثل ابن سلمان بودند؛ خانه امام محل رفت و آمد نيازمندان بود.

ديدگاه امام مهدي (عليه السلام)

پيامبر اكرم (ص) دربارة ايشان فرمود: از نشانه‌هاي او سختي در كار و جدي بودن در برخورد با كارگزاران است؛ باز فرمود: بخشندگي در مال، مهرباني با مردم و رأفت با تهيدستان از خصوصيات ايشان است؛ امام علي (عليه السلام) درباره ايشان مي‌فرمايد: "اوسعكم كهفا و اكثركم علما و اوصلكم رحما"؛ پناه ده محرومان كه از همه گسترده تر، دانش او بالاتر و رسيدگي به خويشان بيشتر است. امام باقر (عليه السلام) فرمود: امام به توسعه راه‌ها مي‌پردازد. همچنين آمده است كه ايشان اموال جامعه را پاك مي‌كند و اعتقاد به فقرزدايي عمومي دارد.

هشت روايت درباره كار و كارآفريني

1. علامت، امام علي (عليه السلام): العمل شعار المؤمن؛ كار و عمل، نشانة مؤمن است.

2. دانش، پيامبر(ص): من عمل بما علم ورثه الله علم ما لم يعلم؛ هر كس آنچه را مي‌داند به كار ببندد خداوند دانش آنچه نمي‌داند را به او ارزاني دارد.

3. علم و عمل، امام علي (عليه السلام): علم بلا عمل كشجر بلا ثمر؛ علم بدون عمل مثل درخت بي ثمر است.

4. حضور خدا، قال رسول الله (ص): ان الله تعالي يقول انا ثالث الشريكين ما لم يخن احدهما صاحبه، فاذا خانه خرجت من بينهما؛ هرگاه دو نفر باهم كاري را شروع كنند، من سومي آنها خواهم بود، مادامي كه به هم خيانت نكنند؛ و اگر خيانت كنند، من از بين آنها خارج مي‌شوم.

5. دسترنج فردي، قال رسول الله (ص): ان اطيب ما اكل الرجل من كسبه؛ گواراترين چيز، همان است كه از كار و كوشش خويش حاصل شود.

6. ثمره تنبلي، قال علي(عليه السلام): ان الأشياء لما ازدوجت، ازدوج الكسل و العجز، فنتجا بينهما الفقر؛ هنگامي كه موجودات در آغاز با هم ازدواج كردند تنبلي و ناتواني با هم قرين شدند، فرزندي از آنها متولد شد به نام فقر.

7. بهشت، ثمن الجنه العمل الصالح؛ پاداش و بهار بهشت، كار درست است.

8. سه نياز مهم، قال الصادق(عليه السلام): ثلاثه اشياء يحتاج الناس طرا اليها: الأمن و العدل و الكسب؛ سه چيز است كه همه مردم به آن نياز دارند: 1. امنيت، 2. دادگري، 3. كار و فراواني توليد

نكته پاياني

در پايان بايد به اين نكته اشاره كنيم كه ائمه اطهار (عليهم السلام) ابعاد وجودي و عملي مختلفي دارند. علت اين كه ما در اينجا فقط به كار و كارآفريني ائمه اشاره كرديم فراموش كردن ابعاد ديگر آنان نيست بلكه علت اين است كه كم و بيش، ابعاد ديگر گفته شده است. مثلاً اينكه وقتي امام علي(ع) در حال عبادت است، تير از پايش بيرون مي‌آورند و احساس هم نمي‌كند، يا دعاي كميل با آن مباني فاخري كه آشنا هستيم. به زعم بنده همه با عبادت، مبارزات و دانش ائمه آشنا هستند؛ اما آيا كسي با اشتغال آنان هم آشنا هست؟ اصلاً! بسياري فكر نمي‌كنند كه امام موسي كاظم (ع) در مزرعه به حدي كار مي‌كرد كه گاهي وقتي مي‌خواست از مزرعه بيرون بيايد دو نفر شانه‌هايش را مي‌گرفتند و بيرون مي‌آوردند و بعد از ايشان خواهش مي‌كنند كه اينقدر زحمت نكش، اينقدر تلاش نكن.

من مي‌گويم جوانهاي ما با اين بُعد آشنا هستند؟ گذشته از اين آيا ما با يك جوان اروپايي روبرو هستيم؟ يا با جوان مسلماني كه تا الآن همه چيز را در مورد ائمه(ع) شنيده است؛ اما در مورد اشتغال شايدكمتر شنيده است؟ به خاطر همين ما مي‌آييم تخصصي يك زاويه را مي‌بينيم. حالا در لابلاي آن مي‌توانيم اشاره كنيم كه اينها از عبادت، از مسائل معنوي و علمي هم كم نمي‌گذارند. امام صادق (ع) در كنار كار علمي اول تدريس مي‌كرد، بعد سر كار مي‌رفت و باغباني مي‌نمود.

تلاش ائمه (ع) در اقتصاد به حدي بالا بوده كه بسياري از دشمنان به آن اعتراف مي‌كردند. براي مثال، مروان در تشييع جنازة امام حسن (ع) شيون و گريه مي‌كرد. امام حسين (ع) دستش را گرفت و فرمود چه خبر است؟ تو كه تا زنده بود اينگونه نبودي، چقدر اذيتش ‌كردي حالا چرا گريه و شيون مي‌كني؟ گفت من برادرت را مي‌شناسم، دشمنش بودم، اما بخشش‌هايي را كه به من مي‌كرد و مرا شرمندة خودش مي‌كرد، الآن دارد جلوي چشمم ظاهر مي‌شود و من خجالت مي‌كشم. آيا حضرت امام حسن (ع) از عبادتش كم مي‌گذاشت؟ از دانشش كم مي‌گذاشت؟ از فرهنگ ديني اش كم مي‌گذاشت؟ نه! جوان ما با اين چيزها آشناست. بُعد كار و كارآفريني ائمه(ع)‌ كم رنگ است.

اگر ما مي‌خواهيم به ائمه (ع) تأسي عملي كنيم، بايد بحث كار و اشتغال و كارآفريني را به عنوان يك امر روانشناختي در نظر بگيريم. چون اشتغال يكي از عوامل كاهندة استرس و مشكلات روحي ‏ـ ‏رواني است. آدم‌هاي شاغل كمتر بيمار مي‌شوند. ولي در جامعة ما اينگونه معروف شده كه كار و كوشش بسيار در شأن انسان نيست. يا مي‌گويند اگر كسي خيلي كار كرد فرسوده مي‌شود. در حالي كه در شرق آسيا بيماري و مرضِ كار دارند و هشت ساعت و ده ساعت كار برايشان ناچيز است چرا بايد در جامعة ما ميانگينِ كار مفيد افراد شاغل از هشت ساعت حضور، بيست دقيقه باشد؟! به خاطر اينكه نقش بازي مي‌كنيم. به خاطر اينكه كارسازي مي‌كنيم. نفاقِ كاري داريم. دچار نفاقِ عملي و رياي رفتاري هستيم. اين در ذات و زندگي پيامبر(ص) و ائمه (ع) نبود. فرعونيانِ خردسال و نمروديانِ نابالغ، تكبّر و غرور و بزرگ بيني داشتند. اما پيامبر (ص) كيست؟ به قول خودش، من هم مثل شما هستم؛ "قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ"5 اين را بايد براي جوان بيان كنيم. علت اينكه من به اين جريان، تخصصي نگاه كردم و بحث كار و كارآفريني را كاناليزه كردم اين بود. اين بايد در جامعه فرهنگ شود. اگر در جامعه جا بيفتد امكاناتش هست.

فرصت نيست و گرنه بين ايران و ژاپن مقايسه مي‌كردم و نشان مي‌دادم كه ما چه داريم و آنها چه ندارند و ما چه نداريم و آنها چه دارند. وگرنه كشوري كه به اندازة دو سوم استان خراسان است و هيچ چيزي ندارد چرا بايد الآن از نظر كار و اشتغال و فعاليت آقاي جهان باشد؟ صد و بيست ميليون جمعيت در ژاپن هست در حالي كه كشور ما از دوره‌هاي زمين شناسي از معدود كشورهايي مثل اندونزي، عراق و عربستان چه كشورهايي در دوره‌هاي زمين شناسي دونوع از زير دريايي تيتييس بيرون آمدند. يكي كشورهايي كه به صورت چتر از زير اقيانوس بيرون آمدند. ديگري كشورهايي كه به صورت تيشه اي بيرون آمدند. كشورهايي كه به صورت تيشه اي از زير دريا بيرون آمدند چهار ميليون سال پيش دورة پيريكامبِرين، دورة كرتاسه، دورة ژورايي. كشورهايي كه به صورت چتر بيرون آمدند تمام معادن و ذخاير در آنها ماند و كشورهايي كه به صورت تيشه‌اي بيرون آمدند سنگ آمدند بيرون مثل ژاپن.

پي‌نوشت‌ها:

1. به گفته شبلنجی.

2. حلیه الأبرار.

3. ابن شهر آشوب.

4. همان.

5. كهف/ 110.