اداره ارزشيابي معاونت امور اساتيد براي پاسخ به استادان متقاضي استخدام، كلاس درس آنان را از نزديك و به صورت نامحسوس ارزشيابي مي‌نمايد. البته گاه از كلاس استاداني كه متقاضي استخدام نيستند، نيز ارزشيابي حضوري صورت مي‌پذيرد.

در نيمسال اول 88-87،152 استاد در 79 دانشگاه مورد ارزشيابي قرار گرفتند و مجموعاً 296 گزارش ارزشيابي حضوري از كلاس آنان تهيه شد.

در اين دوره، دانشگاههاي تهران (آزاد و دولتي) شمال (گيلان و مازندران) و شمالغرب كشور، يزد، كرمان، اصفهان، سيستان، خوزستان، خراسان، هرمزگان، كرمانشاه، لرستان، فارس، مركزي، قم و قزوين ارزشيابي شدند. دانشگاههاي آزاد اسلامي واحد تهران با 33 استاد بيشترين تعداد و دانشگاههاي سيستان و فارس با 5 استاد كم‌ترين تعداد استادان ارزشيابي شده را در اختيار دارند.

ميانگين كل ارزشيابي حضوري نيمسال اول 88-87 (2.95) و رتبه حيطه‌ها به اين شكل هستند.

رديف حيطه نمره

1 رفتاري 3.49

2 علمي 2.88

3 تأثيرگذاري 2.83

4 فنون تدريس 2.66

رتبه دروس ارزشيابي شده نيز به اين شرح است:

رديف حيطه نمره

1 مباني نظري اسلام 3.03

2 انقلاب اسلامي 3.01

3 اخلاق اسلامي 2.99

4 تاريخ و تمدن اسلامي 2.91

5 آشنايي با منابع اسلامي 2.85

ساير اطلاعات كلي نيمسال اول 88-87 ارزشيابي حضوري نيز به اين گونه فهرست مي‌شود.

1. تعداد توصيه‌هاي علمي: 80 توصيه (با توجه به تعداد حدود 12 شاخص علمي)

2. تعداد توصيه‌هاي رفتاري: 87 توصيه (با توجه به تعداد 10 شاخص رفتاري)

3. تعداد توصيه‌هاي روش‌هاي فنون تدريس 316 توصيه (با توجه به تعداد 10 شاخص روش تدريس)

4. تعداد توصيه‌هاي تأثيرگذاري 68 توصيه (با توجه به تعداد حدود 6 شاخص تأثيرگذاري)

5. تعداد كل توصيه‌ها: 551 توصيه

يادآوري چند نكته:

الف) از آنجا كه 152 استاد در اين دوره ارزشيابي شده‌اند، هر استاد به طور ميانگين 3.63% توصيه دريافت داشته است.

همچنين تعداد نقاط قوت 264 مورد است. در واقع به طور ميانگين هر يك از استادان 1.74% نقطه قوت داشته است. لازم به ذكر است كه هر يك از استادان اگر در ميان شاخص‌هاي ارزشيابي حتي در يك شاخص صاحب قوت و توانمندي ويژه باشد، براي او در كنار توصيه‌ها، نقطه قوت منظور، ثبت و ارسال مي‌شود تا با يادآوري نقاط قوت، روحيه پذيرش نقاط ضعف در استاد برانگيخته و افزايش يابد.

بالاترين معدل: 3.18 (دانشگاههاي خراسان)

پايين‌ترين معدل: 2.70 (دانشگاههاي اصفهان)

ب) حيطه تأثيرگذاري، حيطه نو ورود در ارزشيابي حضوري است كه در آغاز، عملكرد استادان نشانگر ضعف آنان در اين حيطه بود اما رفته رفته اين حيطه بهبود يافته و اينك به لحاظ نتيجه بالاتر از حيطه فنون تدريس قرار گرفته است.

ج) استادان درس منابع اسلامي ضعيف‌ترين نمره فنون تدريس را (2.50) كسب كرده‌اند، بنابراين تقويت و تجهيز آنان و گاه الزام آنان به گذراندن كارگاههاي روش تدريس مي‌تواند ضعف‌هاي آشكار نشان را جبران نمايد.

د) با آن كه حيطه رفتاري از لحاظ عملكرد و نتيجه بهترين حيطه ارزشيابي و نشانگر قوت استادان محترم گروه معارف اسلامي؛ است، لكن تعداد توصيه‌ آن (87 توصيه كه نسبت به حيطه علمي توصيه‌هاي بيشتري را به خود اختصاص داده) كمي تأمل برانگيز است. البته 35 توصيه از اين 87 توصيه به رعايت وقت قانوني كلاس اختصاص يافته كه در واقع شاخص انضباطي تلقي مي‌شود نه رفتاري!

ه‍( دانشگاههاي اصفهان بايد براي جبران ضعف‌ها و يافتن رتبه‌هاي بهتر در ارزشيابي تلاش بيشتري نمايند.

تحليل توصيه‌هاي ارسالي به استادان معارف اسلامي بر اساس ارزشيابي نيمسال اول 88-87

نكته مهم: ارسال توصيه به معناي وجود ضعف در استاد نيست؛ زيرا در پاره‌اي موارد عملكرد استاد در حد متوسط است كه براي بهبود عملكرد استاد توصيه فرستاده مي‌شود از اين رو نبايد از توصيه به ضعف تعبير نمود.

اشاره: در اين دوره مجموعاً 551 توصيه (به ازاي هر استاد 3.63%) براي استادان ثبت و گزارش شده است كه تفكيك آن بر اساس حيطه‌ها به اين شرح است:

1. حيطه علمي تعداد توصيه‌ها: 80 مورد (به ازاي هر استاد 53 صدم توصيه)

مهمترين توصيه‌هاي حيطه علمي:

الف) استفاده از منابع متعدد

تقريباً از هر 8 استاد يك استاد در اين شاخص توصيه دريافت داشته است. به نظر مي‌رسد استادان يا به منابع پيراموني كمتر مراجعه مي‌كنند و يا مراجعه آنان به گونه‌اي است كه به هنگام تدريس رفرنس درستي نسبت به آن ارايه نمي‌دهند در هر صورت تقويت اين نكته لازم است.

نكته ديگر اينكه اين شاخص بيشتر جنبه كيفي داشته و احراز دقيق و واقعي آن كمي مشكل است به ويژه اينكه تشخيص استفاده از منابع كمي دشوار است.

ب) آمادگي براي ارايه درس

تقريباً از هر 5 استاد يك استاد در اين شاخص توصيه دريافت داشته است.

البته به نظر مي‌رسد مشكل عمده استادان در اين قسمت عدم آمادگي در ارايه درس (از لحاظ فني و روشي) است و نه دارا نبودن اطلاعات اوليه علمي براي تدريس. اين مشكل نشانگر آن است كه استادان طرح درس را جدي نمي‌گيرند و يا پس از مدتي از تدريس آن را امري سهل و آسان مي‌انگارند.

ج) كامل بودن مطالب

عدم آمادگي براي ارايه درس البته به اين مسأله دامن مي‌زند، اما شايد عوامل ديگري مانند كمبود زمان و حجم كتاب‌هاي درسي در اين مسأله دخيل باشند. چنانچه استادان در اظهارنظرهاي خويش به اين مسأله اشاره بلكه تصريح داشته‌اند.

د) توصيه اختصاصي دروس در حيطه علمي

در بين دروس، بيشترين توصيه اختصاصي به درس تاريخ اسلام اختصاص يافته است، يعني استادان اين درس كمتر به تحليل قضايا و بيشتر به نقل حوادث مي‌پردازند.

2. حيطه رفتاري تعداد توصيه‌ها 87 توصيه (به ازاي هر استاد 57٪ توصيه)

مهمترين توصيه‌هاي حيطه رفتاري:

الف) رعايت وقت قانوني كلاس

از هر 4.5 استاد يك نفر در اين شاخص توصيه دريافت داشته‌اند و وقت قانوني كلاس را رعايت نمي‌كنند. در اين شاخص دانشگاههاي آزاد اسلامي تهران پيش از سايرين ضعف دارند و در واقع كمتر مسأله انضباطي رعايت وقت قانوني كلاس را مورد دقت قرار مي‌دهند. شايد عمده دليل آن فاصله 15 دقيقه‌اي ميان دو كلاس باشد كه باعث شده استفاده 90 دقيقه‌اي از كلاس براي استاد مقدور نباشد.

ب) حفظ شئونات استاد معارف

از هر 19 استاد يك نفر در اين شاخص‌ها توصيه دريافت كرده‌اند.

ج) حفظ شئونات كلاس معارف

از هر 15 استاد يك نفر در اين شاخص توصيه دارند. در واقع و با ادغام 2 شاخص «ب» و «ج» از هر 8.5 نفر استاد يك نفر در رعايت شئونات استاد معارف يا رعايت شئونات كلاس معارف ضعف دارد و اين آمار برازنده استادان محترم معارف نيست.

3. حيطه فنون تدريس در اين حيطه مجموعاً 315 توصيه براي استادان ارسال شده است (به ازاي هر استاد 2.07% توصيه)

مهمترين توصيه‌هاي فنون تدريس به اين شرح است:

الف) ارايه چارچوب كلي در آغاز درس (98 توصيه)

تقريباً از هر 1.5 استاد يك نفر در اين شاخص توصيه دريافت كرده‌اند. اين شاخص با ميزان آمادگي استاد براي ارايه درس ـ كه از حيطه علمي بود ـ ارتباط دارد، به ميزاني كه استادان چار چوب اساسي بحث را در آغاز ارايه ندهند، به همان ميزان در آمادگي تدريسشان خلل ايجاد مي‌شود و عكس آن نيز صادق است. به نظر مي‌رسد در كارگاههاي روش تدريس بايد بر اين شاخص تأكيد بيشتري شود و حتي در باب اهميت و لوازم و توابع آن مقاله آموزشي نوشته و منتشر گردد.

ب) استفاده از وسايل كمك آموزشي (51 توصيه)

از هر 3 استاد يك نفر در اين شاخص دچار ضعف هستند. البته در كنار ساير دلايل، نبود امكانات مناسب كمك آموزشي براي گروههاي معارف اسلامي به اين مسأله دامن زده است.

ج) جلب مشاركت (50 توصيه)

يعني استادان هنوز تدريس را بر پايه استاد محوري پي مي‌گيرند و دانشجو را در آن صاحب نقش و جايگاه نمي‌دانند. البته غير از مسأله ذهنيت، تراكم دانشجويان و كمبود زمان و حجم كتاب‌هاي درسي از عوامل غفلت از جلب مشاركت است. از عواملي كه باعث عدم جلب مشاركت دانشجويان شده است عدم طرح سؤال مناسب قبل از كلاس و يا متناسب نبودن موضوع بحث با نياز دانشجو را مي‌توان ذكر كرد. كه اين بايد مورد توجه مسئولين برگزار كننده كارگاه‌ قرار گيرد.

4. حيطه تأثيرگذاري مجموعاً 50 توصيه به اين حيطه اختصاص يافته است (تقريباً هر 3 استاد يك توصيه) مهمترين شاخص‌هاي تأثيرگذاري كه استادان معارف در آن توصيه دريافت داشته‌اند:

الف) تأثير استاد در علاقه دانشجويان به درس (11 مورد)

در واقع از هر 14 استاد يك نفر در اين شاخص ضعف دارند و عمده‌ترين علت آن را مي‌توان در عدم تناسب موضوع بحث با علاقه دانشجويان، كاربردي نبودن مباحث و عدم صميميت استاد با دانشجويان ذكر كرد.

ب) دانش‌افزايي (8 توصيه)

از هر 19 استاد يك نفر در اين شاخص دچار كمبود و كاستي است و اين البته آمار تلخ و گزنده‌اي نيست. در واقع استادان به لحاظ علمي چندان مسلط هستند كه دانشجو حضور در كلاس را به دليل دانش‌افزا بودن آن غنيمت و محترم مي‌شمارد اگر چه ايرادات ديگر را بر كلاس و استاد وارد مي‌داند.

مقايسه فراواني دروس معارف اسلامي بر اساس نتايج حضوري و دانشجويي

در نيمسال اول 88-87

رديف درس حضوري دانشجويي در صد اختلاف به صدم

1 مباني نظري اسلام 3.03 3.05 2٪

2 انقلاب اسلامي 3.01 3.12 11٪

3 اخلاق اسلامي 2.99 3.23 24٪

4 تاريخ وتمدن 2.91 3.01 10٪

5 منابع اسلامي 2.85 2.94 9٪

1. بر اساس نتايج حضوري درس مباني نظري اسلام در صدر قرار دارد، در حاليكه بر اساس ارزشيابي دانشجويي درس اخلاق اسلامي در صدر قرار دارد.

2. بر اساس نتايج ارزشيابي دانشجويي و حضوري، پايين‌ترين درس، درس منابع اسلامي است.

3. بر اساس نتايج دو ارزشيابي كمترين اختلاف مربوط به درس مباني نظري اسلام است. يعني اين دو درس به لحاظ نتيجه همخوان‌تر است.

4. همچنين بيشترين اختلاف مربوط به درس اخلاق اسلامي است. يعني نتايج اين درس بر اساس دو ارزشيابي ناهمخوان‌تر از ساير دروس است.

5. بر اساس نتايج استادان درس منابع اسلامي ـ چه از نگاه دانشجويان و چه از نگاه كارشناسان اداره ارزشيابي ـ نياز به تلاش بيشتري دارند.

نتيجه: در يك نگاه كلي مي‌توان نتيجه گرفت استادان معارف اسلامي از وضعيت نسبتاً خوبي برخوردارند گرچه براي رسيدن به نقطه مطلوب بايد تلاش بيشتري صورت گيرد.